De Ploeg: Nieuws

Het begon als een mooi voorbeeld van stadsplanning. In 1999 werd aan een Nederlands bureau (MVRDV) opdracht gegeven om een plan op te maken voor de ontwikkeling van de bijzonder interessante en lucratieve site achter het Centraal Station. Het werd een speels en creatief plan dat voorzag in de bouw van een reeks gebouwen van afwisselende volumes en groottes en met een ‘heilige’ stelregel voor het ganse gebied: er moest een verweving van functies komen. Het kon niet zijn dat één functie (vb. werken) de bovenhand kreeg, want dat zou nefast zijn voor het latere gebruik van de site. In getallen werd dit een verhouding van 1/3 werken, 1/3 wonen, 1/3 lokale dienstverlening, handel, horeca, openbaar domein. Daarbij werd ook een park aan de Plantin Moretuslei voorzien. Dit plan werd door het college goedgekeurd in 2000.

De bedoeling van dit plan was te komen tot een bijzonder plan van aanleg dat wettelijke voorschriften zou vastleggen voor het bouwen op deze plek. Als blijkt dat er in feite een gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan nodig is (een GRUP) , trekt minister Dirk Van Mechelen de zaak naar zich toe. Er komt een plan van de Vlaamse regering, en niet van de stad.

In dit GRUP worden drie soorten bestemmingen gehanteerd voor het gebied. Het grootste deel krijgt stationsomgeving als bestemming. Verder is er nog een park en worden er zones aangeduid voor lokale wegenis. Waar het vooral over gaat in dit verhaal, is de stationsomgeving. Dit gebied werd opgedeeld in vier zones A / B / C en D. Zone A is degene waar men nu aan bezig is en waar Alcatel komt. Al deze zones hebben als bestemming personeel- en bezoekersintensieve activiteiten, stedelijk wonen en openbare ruimten (de vertaling van de heilige stelregel van MVRDV). De verhouding tussen de 3 activiteiten varieert. Voor zone A geldt dat 30% moet worden voorzien voor woningen en horeca; voor zones B en C moet minstens 30% tot woning bestemd zijn.

Vaststellingen:

Het ruimtelijke uitvoeringsplan is dus al een eerste afzwakking van de principes uit de studie van MVRDV. Het GRUP legt verder nog vast hoe de bebouwing moet geordend worden. Voor zone A moeten er minstens 3 open ruimte stroken komen. De stroken bebouwing en open ruimte lopen evenwijdig aan de Lange Kievitstraat.
Het is belangrijk te lezen wat er staat: ‘open’ ruimte is niet gelijk aan ‘openbare’ ruimte.

Ook nog volgens het GRUP: alvorens een zone wordt aangesneden, moet er voor de ganse zone een inrichtingsplan opgesteld worden. Dit plan moet een voorstel van ordening aangeven; dus aanduiden welke bouwvolumes er komen, welke ruimte publiek is, welke privaat en hoe voldaan wordt aan de stedenbouwkundige voorschriften. Dit plan heeft vooral als bedoeling een kwaliteitsbewaker te zijn.
Laatste vaststelling: dit plan is de allerlaatste kans om er voor te zorgen dat er voldoende ruimtelijke kwaliteit tot stand komt.

Wat is de toestand nu?

De ontwikkelaar van de site, projectontwikkelaar Robelco, heeft een bouwvergunning gekregen voor het ontwikkelen van zone A. De laatste maanden komt er steeds meer kritiek op de bepalingen in deze bouwvergunning. De bewoners en buurtcomités verenigden zich en bundelden hun kritiek.

Een opsomming:

er is geen plein
er zijn zelfs amper toegankelijke straten tussen de blokken, want om de blokken te verbinden heeft men een soort van atrium gecreëerd dat niet publiek toegankelijk is
- de ‘doorwaadbaarheid’ is vervangen door een ‘doorlaatbaarheid’: men kan er doorheen kijken, maar niet doorheen wandelen…
- wellicht zijn zelfs ‘pasjes’ nodig om tot het atrium toegelaten te worden.
- Kortom: de publieke ruimten die op het atrium uitgeven, zijn slechts schijnbaar publiek.
Ploegstraat :
- blijft belangrijke doorgangsas voor auto’s: dit gaat ten koste van voetgangers (er is geen afscheiding rijweg – stoep)
- het behoud van de blinde muur aan de kant van de Zoo is een gemiste kans van formaat
het is banale architectuur; niks speels noch creatief
het wonen in de zone A moet gebeuren in het hotel annex vergaderzalen: de woonfunctie is teruggebracht van 30% tot 7%
de bedrijfskantine vervangt de oorspronkelijk geplande cafés en restaurants die publiek toegankelijk zouden zijn
het businesscenter zal instaan voor de “bezoekersintensieve activiteiten” uit de bestemmingsvoorschriften

Conclusie:

Al deze functies hebben één zaak gemeen: ze worden uitgevoerd tussen 8 en 18 uur. Ervoor en erna wordt deze zone een doods gebied waar niemand meer iets te zoeken heeft. Het onveiligheids-gevoel daarentegen zal welig tieren. Deze bouwvergunning neemt gewoon een loopje met de principes uit het masterplan.

De buurtbewoners en comités verenigd in ‘De Ploeg' vragen dat :

Het atrium uit de plannen verdwijnt; m.a.w. dat er geen passerelles komen tot op de begane grond. Dit gaat overigens in tegen het rooilijnenplan goedgekeurd in de gemeenteraad.
Er opnieuw een plein komt dat als volwaardige toegang tot het station kan dienen.
Het residentieel gebouw een echte woonfunctie krijgt en geen aanhangsel wordt van de kantoorgebouwen er omheen.
Er een kwaliteitsvol openbaar domein komt.

De comités, verenigd in de groep ‘De Ploeg’, tekenden zelfs een geheel alternatief plan uit waarin deze principes wel gerespecteerd worden. Het kraken van het Kievitklooster had als effect dat er opnieuw aandacht kwam voor de problemen niet enkel van de Dominicanenkerk en het klooster, maar ook voor de hele Kievitbuurt.

Dat is een grote verdienste van de geëngageerde mensen die het klooster betrokken en er diverse acties opzetten met de buurt en met al wie opkomt voor een kwaliteitsvolle ruimtelijke ordening en architectuur.

Let wel:

Niemand stelt de komst van ALCATEL in de Kievitbuurt in vraag – en niemand betwist de inplanting van kantoorgebouwen in de buurt van het Centraal Station. Het gaat erom de kantoorfunctie op zo’n manier in te planten dat het de leefbaarheid van de hele wijk ten goede komt.

Dat is in elk geval ook het uitgangspunt van Groen! : wij staan pal achter het behoud van de 2000 werkplaatsen bij Alcatel. Maar wij menen dat werkgelegenheid en een goede ruimtelijke ordening mekaar niet hoeven te bijten…

Standpunt van Groen!

We stellen vast dat er een reeks beslissingen genomen is (GRUP – rooilijnen – bouwvergunning), maar dat een debat ten gronde over de hele Kievitbuurt nooit gevoerd werd. Op de infovergaderingen die gehouden werden, was daartoe geen kans. Het gaat hier dus om een klassiek voorbeeld van ‘saucissonering’ van de besluitvorming (masterplan, GRUP, rooilijnen, inrichtingsplan zone A, nog op te maken inrichtingsplannen voor de andere zones, wijkontwikkelingsplan voor de hele buurt van de Ploegstraat tot de Provinciestraat). Hierdoor verloren burgers en comités, maar ook de meeste politici, het zicht op het geheel, en beseften ze te laat in welke mate werd afgeweken van de oorspronkelijke plannen. De vroegere schepen voor ruimtelijke ordening Ann Coolsaet (VLD) en Groen!-raadslid Johan Bijttebier trokken wel aan de alarmbel (o.m. bij de bespreking van het GRUP in de gemeenteraad).
Nieuwe feiten:
- op professionele wijze werd er een alternatief plan uitgetekend door de groep ‘De Ploeg’ dat op het eerste gezicht veel beter aansluit bij oorspronkelijke bedoelingen vervat in het masterplan van MRVDV en de stad .
  Het zou onwijs zijn dit plan niet nader te bestuderen. Vooral omdat het op geen enkele wijze de economische doelstellingen in vraag stelt (komst Alcatel – voldoende kantoorfunctie).
- Er wordt een proces ingeleid tegen Robelco op basis van een reeks onregelmatigheden gepleegd in de voorbije procedure (voorlopig Grup – definitief GRUP – overtreding van de rooilijnen – e.a.) met als belangrijkste bezwaar dat volwaardige inspraak van de bewoners in de feiten onmogelijk werd gemaakt.
- De blijvende onduidelijkheid over de afwikkeling van de verkeersstromen van en naar het Kievitplein. Op de gemeenteraad van 29 november werd het Tritel-mobiliteitsplan voor een deel gewraakt, hoewel de schepen toch geen sluitende garanties gaf dat er op termijn geen sluipverkeer door Zurenborg zou gaan (cf. richting verkeer in Rolwagenstraat).
  Over hoe de mobiliteitsproblematiek dan wel zal worden opgelost, is het wachten op de concrete wijkcirculatieplannen...
- Nieuwe aandacht voor de leefbaarheid van stationsbuurten (naast Antwerpen, ook Gent, Brugge, Leuven, Sint-Niklaas) als nieuwe tendens in het denken en handelen rond stedelijk leefmilieu.
  Zo vb. bij de Bond Beter Leefmilieu waar men nefaste ontwikkelingen als te Brussel Noord (en Zuid) wil vermijden. De Bond wijst erop dat bouwpromotoren en grote bedrijven (waaronder ook Eurostation, een dochteronderneming van de NMBS, in de rol van promotor en speculant) recent in Brussel en in verschillende grote Vlaamse steden zoveel vastgoedkracht ontwikkelen in stationsbuurten dat ze telkens weer evenwichtig uitgewerkte stadsvernieuwingsprojecten hypothekeren.
  Men vraagt dat voor al deze projecten steevast een MER zou opgemaakt worden (dit gebeurde tot nu toe enkel in Gent).

Voorstellen Groen!

De stad koopt niet alleen de kerk maar ook het klooster van de Dominicanen aan de Ploegstraat. De groene schepenen Erwin Pairon en Chantal Pauwels kunnen daartoe het initiatief nemen (vb. met middelen van grootstedenbeleid).
Daarbij willen we ook nadenken over de beste (gemeenschaps)bestemming voor dit waardevolle patrimonium, tevens rekening houdend met de ontwikkelingen in de hele Kievitbuurt.
Naast een woonfunctie lijkt een socio-culturele functie voor een deel van het klooster en zeker de kerk aangewezen, naar het model van het ontmoetingscentrum Oud Badhuis en het Stadsmagazijn
Van een eventueel schorsen van de vergunning en het stilleggen van de werken gebruik zou gemaakt worden om een nieuwe vergunning uit te schrijven, waarin de hierboven aangegeven bezwaren i.v.m. de leefbaarheid en doorwaadbaarheid, worden ondervangen.
Als de rechter de comités gelijk geeft, moet de stad de moed hebben om de plannen te herzien en geen achterpoortjes te zoeken. Natuurlijk zou beter nog zijn ten gronde werk te maken van een nieuw GRUP voor het hele gebied tussen de Ploegstraat en de Lange Kievitstraat, waarbij het evenwicht tussen de functies (wonen/werken/gemeenschapsvoorzieningen-recreatie voor elke zone apart en voor de vier zones samen volwaardig wordt ingevuld.
Dat met alle betrokkenen prioritair werk wordt gemaakt van de opmaak van een evenwichtig buurtontwikkelingsplan voor de hele buurt. Dit in plaats van af te wachten tot het gelobby opnieuw op gang komt rond aparte inrichtingsplannen voor de zones B, C en D, en opnieuw het gevaar bestaat dat het zicht op het gehele gebied en op de beloofde ruimtelijke evenwichten verloren gaat.
Idealiter moet dit gegoten worden in de vorm van een nieuw GRUP voor de zones B,C en D of beter nog voor de hele Kievitbuurt van Ploegstraat tot Provinciestraat. Participatie van de buurtbewoners moet een integraal onderdeel vormen van de nieuwe planning.

Groen! ziet volgende prioriteiten voor de ontwikkeling van de Kievitbuurt :

Investeren in de leefbaarheid van de hele buurt. Dit wil zeggen dat ook in kantoorzones vrije doorgang moet verzekerd zijn. De directe toegang tot het Centraal Station en tot de Zoo moet verzekerd worden. Hier moet het algemeen belang absoluut primeren op particuliere belangen. Op de begane grond (gelijkvloers van kantoor- en hotelinfrastructuur) moeten publieke functies ruim voorzien zijn. Het kan niet zijn dat de buurt na 17u. of in het weekend herschapen wordt in een doodse omgeving waar geen economisch leven meer te bekennen valt.
Groen! pleit overigens voor de hele wijk voor een goed evenwicht tussen bovenlokale economie (vestiging van kantoren – Alcatel) en locale economie (plaatselijke distributie, vb..de geplande Delhaize), dienstverlening, horeca. De zorg om de tewerkstelling moet voor Groen! verder reiken dan enkel de zorg om de tewerkstelling bij Alcatel. Het zou erg cynisch zijn zich alleen te bekommeren om de kantoorontwikkeling ten behoeve van pendelaars van buiten de wijk, terwijl de werkloosheid op 100 meter van het Kievitplein in de Provinciestraat meer dan 30% bedraagt.
Zo zou het bijzonder dom zijn om de directe band met het station niet aan te halen en voor een heropleven van de wijk afdoende te verzilveren.
Idem voor de toegang tot de Zoo.
Garanties voor groen in de wijk, i.c. voor de ontwikkeling van een aangenaam Moretuspark binnen de zone D en over de bestaande brug over de Plantin Moretuslei. Het park kan best groter worden dan de geplande minimale invulling van 100 op 30 meter. Een doorlopend voet- en fietspad aan de zijde van de spoorwegen, dat vlot aansluit op de stoepen en fietspaden in de stationsomgeving, is prioritair. Investeringen in kleinschalige sport- en spelinfrastructuur moeten ook kunnen.
Het wijkprogramma van en voor de buurt, onderdeel ‘Wervend programma Kievit’, (cf. het stedelijk wijkoverleg) moet de hoogste prioriteit krijgen.
Hierin zijn acties opgenomen als:
- in het weekend de parking van de dienst Sociale Zaken in de Van Immerseelstraat openstellen als speelplek
- de Kievitbuurtdag in de Zoo.
- toekomstbeeld uittekenen (én uitvoeren!) voor de Provinciestraat (cfr. acties op het Noord rond de winkelstraatslinger)
het klooster moet een sociaal culturele ontmoetingsplek voor de buurt worden.
Het wijkprogramma gaf de nood aan een sociaal-cultureel project ook al aan.
als de plannen voor zone A niet wezenlijk meer zouden kunnen bijgestuurd worden, staat Groen! er absoluut op dat er voor de zones B en C een compensatie gebeurt van de functies die onvoldoende of niet ingevuld werden in zone A.
Dit betekent m.n. dat voor de resterende zones dan veel meer dan 30% woonbestemming voorzien wordt (min. 50%) en meer openbaar domein (o.m. groter Moretuspark).
Voor de hele buurt tussen Lange Kievitstraat, de Van Immerseelstraat , de Plantin Moretuslei en de Provinciestraat is een strikt respect voor minstens 80% woonfunctie voor Groen! een must.
Ten slotte vraagt Groen! een sluitend mobiliteitsplan voor de hele buurt (veel ruimer dan de Kievitzone).
De inplanting van meer dan 2000 extra parkeerplaatsen onder het Kievitplein verhoogt hoe dan ook fors de druk. Het lijkt dan ook aangewezen minder parkeerplaatsen te voorzien in zones B, C en D.
Terecht worden vragen gesteld over de mobiliteitseffecten voor andere straten als bv. de Plantin Moretuslei en andere wijken als Zurenborg. Maar uiteraard moet in eerste instantie ook de verkeersdrukte in de buurt rond het Kievitplein zelf bekeken worden.

Ilse Van Dienderen districtsraadslid
Johan Bijttebier, gemeenteraadslid
Mieke Vogels, Vlaams parlementslid
Johan Malcorps, voorzitter Groen! Antwerpen