De Standaard

13/07/2000
Michel Vandersmissen

Antwerpen zal er over een tiental jaren vermoedelijk heel anders uitzien met een brug over de Schelde en 't Eilandje, de ontwikkeling van het Nieuwe Zuid en Antwerpen-Noord, het verleggen van een deel van de Singel, de heraanleg van de Leien en vooral de bouw van een heel nieuwe stadswijk achter de Zoo en rond het Switelhotel op het Kievitplein. Daar komen 27 nieuwe gebouwen met een totale vloeroppervlakte van 160.000 mē. Dé grote hefboom voor de meeste projecten is de komst van de hst en de noord-zuidverbinding in Antwerpen.

De wijk aan de achterkant van de Zoo en de oostelijke kant van de spoorberm met zijn bekende centers ligt er redelijk verkommerd bij. Maar dat kan de komende jaren snel veranderen. Vlakbij het vroegere Switelhotel rijden bulldozers en vrachtwagens af en aan voor de hst-werken aan Antwerpen Centraal. Daar komt over enkele jaren een compleet nieuwe toegang tot het nieuwe hst-station dat 1,4 miljard frank zal kosten (DS 7 juli 2000).

Maar er is nog veel meer aan de hand. De hele buurt krijgt een zeer grondige beurt. Het gaat om het gebied dat begint aan de achterkant van de Zoo, rond het Kievitplein, de Copernicuslaan en de Van Immerseelstraat. Vandaar loopt dit vastgoedproject tot voorbij de Plantin en Moretuslei en het eindigt bij de Van den Estlei.

,,Eind 1998 heeft NMBS-Eurostation, op vraag van en samen met de stad Antwerpen, een stedenbouwkundige wedstrijd georganiseerd voor het hele gebied'', zegt Jos Bongaerts. Hij is projectmanager bij Eurostation. ,,Er waren meer dan twintig inschrijvingen, maar de winnaar was het Rotterdamse bureau MVRDV.

Dat is een snelgroeiend architectenbureau met een erg sterke reputatie. ,,Vooral Winny Maas is een erg vindingrijk architect. Hij komt uit de school van Rem Koolhaas.'' MVRDV is ook de ontwerper van het veel besproken Nederlandse paviljoen op de wereldexpo in het Duitse Hannover. MVRDV deelde het gebied op in 47 vrij smalle kavels. Daarop komen in totaal 27 nieuwe gebouwen. Uit de maquette blijkt dat MVRDV gekozen heeft voor een grote variëteit aan gebouwen. Geen enkele constructie lijkt op een andere. Er wordt gekozen voor verschillende hoogtes, verschillende materialen en concepten, maar de rode draad wordt gevormd door de zichtlijnen. Het is de bedoeling dat op elke plek in de nieuwe wijk er een goed zicht moet blijven op de rest van het gebied. Nergens kijk je recht op een hoge, anonieme muur. Vandaar ook dat een groot deel van de 47 kavels onbebouwd blijft. Die moeten de noodzakelijke open ruimte garanderen en de 'doorwaadbaarheid' van de wijk vergemakkelijken.

MVRDV heeft al enkele suggesties gedaan om die open plekken een bestemming te geven. Men denkt aan de bouw van een basketbalveld, een pittastraat, een mosselstraat (in navolging van de Brusselse Beenhouwersstraat), een galerij, een watervalterras, een marmer-plaza, een zandbak en zelfs een golfterrein met enkele holes. Misschien is dat wel iets voor de gestreste zakenman die tussen twee meetings door enkele balletjes wil slaan.

,,De nieuwe wijk krijgt een gemengde bestemming'', zegt Jos Bongaerts. ,,Ongeveer veertig procent van de oppervlakte gaat naar bewoning, veertig procent naar kantoorruimte en de overige twintig procent is bestemd voor allerlei diensten, zoals horeca, enzovoort. Die mix moet zoveel mogelijk worden behouden in de gebouwen.''

Deze stadsontwikkeling biedt nieuwe kansen aan de Antwerpse dierentuin. Die is al lang op zoek naar uitbreiding. De Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde bezit de lap grond tussen het Switelhotel en de Zoo. Daar komt een gebouw dat er een beetje zal uitzien als een immense hangende tuin. In de projectbeschrijving noemt MVRDV dit gebouw het 'Zoo-gebouw'. De Nederlandse architecten beschrijven het als een verticale dierentuin. Er zal dus plaats zijn voor dieren, maar het is ook de bedoeling dat er naast veel groen kantoorgebouwen en woonruimtes komen. Hierdoor verdwijnt de Ploegstraat bovengronds. Er blijft een ondergrondse weg om de bevoorrading van de Zoo en het station niet in het gedrang te laten komen.

Op het Kievitplein zou het Switelgebouw afgebroken en vervangen worden door enkele nieuwe gebouwen. Een daarvan zal zeventien bouwlagen tellen en is meteen het hoogste gebouw van de nieuwe wijk. Hoger mag niet want de wijk ligt in de aanvliegroute van de luchthaven van Deurne.

De bestaande ondergrondse parking op het Kievitplein met 1.100 plaatsen verdwijnt en wordt vervangen door een nieuwe die ondergronds wordt verbonden met de ondergrondse parking die de NMBS plant bij de tweede spoortoegang. In totaal zullen er hier dus 1.700 parkeerplaatsen komen. Ook autobussen met bezoekers voor de dierentuin zullen het ondergrondse parkeerterrein kunnen inrijden.

Het autoverkeer naar de nieuwe wijk rijdt vooral via de Van Immerseelstraat. Deze wordt verbreed en dat betekent dat een huizenrij zal moeten worden onteigend. Veel meer onteigeningen zijn er voor de nieuwe wijk overigens niet nodig, want behalve het Switelhotel zijn de meeste grond en/of gebouwen het eigendom van een van de drie partners: NMBS, stad Antwerpen en de Zoo. Twee gebouwen blijven bestaan: het hoofdgebouw van de scouts en de Joodse synagoge.

Tussen de spoorwegberm en de Van Immerseelstraat bevond zich tot voor kort een uitwijkbundel van de NMBS. Deze is intussen verdwenen zodat de vrijgekomen terreinen ook bebouwd kunnen worden. Boven en bij de brug over de Plantin en Moretuslei komt plaats voor een stadsparkje.

De oude spoordam tussen Berchem Station en Centraal Station heeft ongeveer een eeuw voor een breuklijn in de stad gezorgd. MVRDV stelde daarom eerst voor om alle centers open te werken en er doorgangen onder de sporen van te maken. Dat is technisch evenwel niet meer mogelijk, zegt Jos Bongaerts. MVRDV wil in plaats daarvan de arcades op drie cruciale plaatsen openbreken zodat de twee buurten kunnen samensmelten. De tegels uit de geklasseerde centers zullen ,,als een soort relikwie in de vloer worden verwerkt'', aldus MVRDV.

,,De ruimte onder de sporen is hol en kan bij opengemaakte arcades dan ook worden gebruikt voor allerlei doeleinden: een buurtwinkel, café of een plek voor een of andere sociaal-culturele activiteit'', zegt Jos Bongaerts. Bij het begin van het project is een stuurgroep opgericht die moet waken over een kwalitatieve uitwerking van het vastgoedproject. Hierin zitten niet alleen vertegenwoordigers van de stad, NMBS en Arohm, maar ook een viertal professoren als onafhankelijke waarnemers.

Het plan is ondertussen goedgekeurd door het Antwerpse stadsbestuur. Men gaat de financiële haalbaarheid van het project onderzoeken en de fasering van het project opstellen. Daarna wordt een bijzonder plan van aanleg geschreven. Het is zeker niet de bedoeling dat de stad of de NMBS het gebied zullen ontwikkelen. Dat wordt overgelaten aan particuliere projectontwikkelaars die zich moeten houden aan het goedgekeurde concept.

Het is duidelijk dat dit project een miljardenzaak wordt. ,,Als je weet dat de bouwkosten ongeveer 40.000 frank per vierkante meter bedragen, dan gaat het enkel voor de bouwkosten al om een investering van 6 miljard frank'', zegt Jos Bongaerts. Daarin zijn de kosten voor de ondergrondse parkings en andere infrastructuurwerken niet begrepen, zodat het over zeker meer dan 10 miljard frank zal gaan.

Hij denkt dat dit project, na de ontwikkeling van Brussel-Noord, zowat het grootste bouwproject is dat ons land ooit gezien heeft. ,,Brussel-Noord is wel een slecht voorbeeld inzake ruimtelijke ordening. Dit plan heeft veel grotere kwaliteiten en is nog het best te vergelijken met de ontwikkeling rond het hst-station in Rijsel: Euralille.''

Wanneer moet dat allemaal klaar zijn?
,,In 2002 zijn de bovengrondse hst-werkzaamheden in en rond Antwerpen-Centraal klaar. In 2003 start de aanleg van het ondergrondse spoorwegstation. Beide projecten zijn zo geconcipieerd dat het ene niet gelinkt wordt aan het andere. Zo kunnen die elkaar niet hypothekeren. De precieze fasering moet nog gebeuren, maar ik denk wel dat de uiterste startdatum 2006 zal zijn. Eventueel kunnen we iets vroeger van start gaan.'' ,,Het gedeelte op het Kievitplein zal meer dan waarschijnlijk het eerst worden aangepakt. Voor de rest van het gebied zal het spel van vraag en aanbod spelen.''

Ondertussen heeft het project zijn eerste tegenslag achter de rug. Eerder had de stad beslist het Switelhotel te kopen. Maar dat gaat voorlopig niet door na onenigheid met de verkoper.