3 maart 2005

Na een lange en intense vergadering met grote opkomst beslisten De Ploeg (zeven buurtcomités) en StRaten-Generaal woensdagavond om hun stoel aan de onderhandelingstafel over het Kievitplein af te staan aan schepen Leo Delwaide en minister van ruimtelijke ordening Dirk van Mechelen. Hierover bleek grote eensgezindheid. De beslissing viel op basis van wat De Ploeg en StRaten-Generaal vaststelden tijdens het overleg op 2 maart 2005 met het stadsbestuur, projectontwikkelaar Robelco, telecombedrijf Alcatel, Vlaamse bouwmeester bOb van Reeth, De Ploeg en StRaten-Generaal.

1. Het stadsbestuur bleek in de voorbije twee weken (sinds de juridische uitspraak) geen enkel inhoudelijk initiatief te hebben genomen. Er waren geen eigen denkpistes ontwikkeld over hoe het Kievitplein kwalitatief verbeterd kon worden, de stedenbouwkundige diensten werden niet betrokken in het mee nadenken over aanpassingen, het probleem ‘Kievitplein’ werd niet pro-actief geanalyseerd en bestudeerd, men had nog niet oplossingsgericht samen gezeten met bv. de zoodirectie of de NMBS, er was geen voorbereidend overleg of een rondje ‘licht opsteken’ bij een van de uitgenodigde partijen.

Dat heeft de mensen van DP/SG verrast.

2. Daarom was het goed dat projectontwikkelaar Eric de Vocht en projectleider Frank de Snoeck van Robelco zelf het initiatief hadden genomen om DP/SG reeds op donderdag 24 februari 2005 uit te nodigen voor een voorbereidende bijeenkomst op de hoofdzetel van Robelco. Het onderhoud duurde vier uur. Met het grondplan op tafel werd er nagedacht over mogelijke bijsturingen op elke vierkante centimeter van het Kievitplein. Het was een open discussie, waarbij de marges voor wezenlijke bijsturingen smal bleken.

Eenzelfde terughoudendheid over drastische aanpassingen stelden DP/SG vast bij een treffen met Alcatel op maandag 28 februari 2005, tot stand gebracht door een neutrale bemiddelaar.

3. De voorbereidende gesprekken bleken nuttig, want

(a.) zo kon het overleg waarbij het stadsbestuur betrokken was meteen inhoudelijk en concreet van wal gaan, en

(b.) zo werd ook vermeden dat nogmaals nepargumenten aangehaald werden om een stedenbouwkundige mislukking goed te praten. Meer zelfs: voor het eerst konden alle partijen gezamenlijk vaststellen en erkennen hoe sociaal ondoordacht het Kievitproject wel is, want dit bleek ook al de conclusie tijdens de voorbereidende ontmoetingen.

4. Deze conclusie werd tijdens de bijeenkomst gedeeld door Vlaamse bouwmeester bOb van Reeth. Hij noemde het project nogmaals het tegendeel van stedenbouw zoals het hoort. Samen met hem kwamen alle aanwezigen tot de pijnlijke vaststelling dat de helft van het openbaar domein (noordelijke helft van het Kievitplein) ofwel reeds afgesloten is voor het publiek (hele Alcatelsite) ofwel beter afgesloten wordt omdat het er onveilig zal zijn (de Ploegstraat als expeditiezone + de hoek station/zoo). Het verloren gegane openbaar domein blijkt bovendien elders in het project niet teruggewonnen te kunnen worden binnen wat de projectontwikkelaar als haalbaar naar voor schuift.

Het gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan (GRUP) dat net garanderen moest dat dit een brokje goede stedenbouw zou worden, heeft dus honderd procent gefaald. De enige (betaalbare) manier om het project nu nog te corrigeren is: afsluithekkens plaatsen om ongelukken te vermijden. Het GRUP had de openbare ruimte moeten vrijwaren en kwalitatief bewaken. Daarvoor doe je aan stedenbouw, dixit de bouwmeester, want zonder openbare ruimte heb je geen stad. Het GRUP ‘Kievitplein’ realiseerde het tegendeel. Dit kan tellen als verwezenlijking van de Vlaamse overheid: een GRUP dat stedelijke onveiligheid stimuleert, en dit in een complexe stad waar extreem-rechts een derde van de stemmen haalt.

5. Het probleem raakt niet wezenlijk opgelost met een paar kleine ingrepen, konden we vaststellen. Aan de footprints van de gebouwen mag niet worden getornd en het openbaar domein is weinig kwalitatief tot onbestaand. Bij de projectontwikkelaar is er de wil om mee naar aanpassingen te zoeken (bijkomend aantal appartementen, mogelijke toegang naar zoo, invulling gelijkvloerse verdiepingen, weghalen verbindingsbrug tussen twee hotelgebouwen), maar structurele verbeteringen blijken financieel noch technisch haalbaar binnen de zelf vooropgestelde marges. Het overleg verliep constructief binnen deze marges. Zonder wezenlijke ingrepen kunnen we echter slechts hopen dat het Kievitproject geen dooie boel wordt na de kantooruren.

6. Het kan niet de bedoeling zijn dat buurtbewoners na jarenlange kritische, radicale én constructieve strijd tegen een stedenbouwkundige mislukking energie investeren in het recht trekken van asociale stadsontwikkeling, wanneer onvoldoende politieke of financiële wil blijkt om dat ook effectief te doen. Daarom hebben DP/SG beslist om hun actieve en creatieve inbreng rond het Kievitplein (zone A van de Kievitwijkontwikkeling) stop te zetten.

De bewoners blijven de zwakste schakel in het geheel. Ze stoten op hun limieten. Ze kunnen hooguit hun stem verheffen (en deden dit voluit), maar de strijd die nu gevoerd moet worden overstijgt hun krachten. De werkelijke hefbomen voor structurele verandering situeren zich in het bedrijfsleven (voor het Kievitplein zelf) en bij de overheid (voor de onmiddellijke omgeving: NMBS, Zoo, Vlaamse regering).

Het stadsbestuur ziet zich samen met de bewoners onmachtig toekijken vanop de zijlijn.

7. Vandaar de eis van DP/SG aan zij die verantwoordelijk zijn voor dit stedenbouwkundig geknoei om mee hun verantwoordelijkheid op te nemen. Ze vinden het niet kunnen dat schepen Leo Delwaide (als hoofdonderhandelaar voor de stedelijke overheid bij het erdoor drukken van de bouwplannen) en minister Dirk van Mechelen (als minister van ruimtelijke ordening) niet mee betrokken worden bij het zoeken naar oplossingen. Het geeft geen pas dat politiek verantwoordelijken zichzelf zo uit de wind zetten. Dit is schuldig verzuim.

Bemerk: dit is de eerste maal in jaren dat DP/SG concrete politici bij naam noemen, wat op zich al significant is. Eerder deden ze dit niet, omdat ze geloofden in een sterk inhoudelijk verhaal dat moedige politici als vanzelf tot actie brengen zou. Dit blijkt niet het geval. Nu zitten we in de laatste rechte lijn, in een cruciale fase, want wat in de eerstkomende maanden gebouwd wordt bepaalt het functioneren van het centrum van Antwerpen voor de volgende honderd jaar.

8. Ten behoeve van beide politici stipt DP/SG alvast één optie aan die een sleutel kan vormen bij het geloofwaardig corrigeren van deze stedenbouwkundige miskleun. Breek het Copernicusgebouw af. Wat voor het Zeemanshuis kan – een gebouw dat mooier, steviger en beter is dan het Copernicusgebouw – mag voor dit administratief centrum van de Vlaamse overheid vlak naast het Kievitplein geen probleem vormen.

Op de plek van het verdwenen Copernicusgebouw kan een multifunctioneel geheel gebouwd worden met hoofdzakelijk woongelegenheid. Het klooster van de Ploegstraat kan erin verwerkt worden, de tuin ervan kan een oase voor de buurt worden (ook voor het Alcatelpersoneel). De manke doorwaadbaarheid van het Kievitplein kan drastisch verbeterd worden door die enorme Copernicusmuur weg te halen waarop iedereen stoten zal die het Kievitplein gebruiken wil. Er ontstaat de mogelijkheid om betere verbindingen te creëren met de Ploegstraat, de Lange Kievitstraat en de Provinciestraat (via de kerk). Aan een mogelijke tweede zoo-ingang kan een pleintje aangelegd worden, dat via een autoloze wandelsteeg dwars door de nieuwbouwwijk verbonden wordt met de Provinciestraat.

Met de meerwaarde die de verkoop van het Copernicusgebouw gegarandeerd oplevert, kunnen compensaties uitgekeerd worden aan projectontwikkelaar Robelco met het oog op het financieren van substantiële ingrepen op het Kievitplein. Zo ontstaat de mogelijkheid om alsnog naar meer pleinvorming te streven, wat de sociale controle en de bereidheid van winkeliers om zich te vestigen op het Kievitplein alleen maar ten goede zal komen.

Om architecturale en functionele redenen pleit bouwmeester Van Reeth al jaren voor de afbraak van het Copernicusgebouw. Laatst nog in De Morgen van 26 februari 2005.

De Ploeg en StRaten-Generaal wensen nogmaals hun waardering te uiten voor het initiatief van projectontwikkelaar Robelco om samen met een door DP/SG gesuggereerd Antwerps architectenbureau naar bijsturingen van het Kievitproject te zoeken. DP/SG hebben vertrouwen in het inmiddels voorgedragen bureau, dat sociaal geëngageerd is en veel ervaring heeft met stedenbouwkundige analyse en het ontwikkelen van grote en kleine stadsprojecten.

Hopelijk krijgt dit architectenbureau een gelukkige ingeving die binnen de beperkte marges (tijdsschema, financiering) toch een gevoelige verbetering betekent.

Vele leden van De Ploeg en StRaten-Generaal investeerden in de eerste helft van 2004 samen met BorgerhouDt van Mensen energie in het inhoudelijk promoten van een Ringpark voor Borgerhout. Na maandenlange actie tegen negatieve stedenbouwkunde pikken ze opnieuw de draad op waar ze die loslieten, in de hoop dat burgerinitiatief ook een plek krijgt in het voeren van een positieve strijd.

De Ploeg en StRaten-Generaal