Persbericht 7 maart 2005

Even in herinnering brengen: De Ploeg – het samenwerkingsverband tussen zeven Antwerpse buurtcomités in en rond de Kievitwijk – kwam tot stand toen bleek dat de Vlaamse overheid plannen had om het klooster en de mooie binnentuin in de Ploegstraat af te breken en te vervangen door bijkomende kantoorgebouwen. In de zomer van 2004 brachten anarchistische krakers dit onder de aandacht van de buurtbewoners én van de pers. Ze namen hun intrek in het kloostercomplex, waar vanaf augustus de eerste vergaderingen van De Ploeg doorgingen. De naam van het voor Antwerpen ongeziene samenwerkingsverband tussen bewoners verwijst dus niet alleen naar de onderlinge verbondenheid van de buurtgroepen, maar ook naar een geografische plek. Namelijk de Ploegstraat.

Na ruim een half jaar radicale maar constructieve strijd rond het klooster en het Kievitplein is het tijd om terug te keren naar de plaats van oorsprong.

We nodigen de pers uit om samen met ons door de Ploegstraat te stappen op maandag 7 maart om 13 uur. Enkele buurtbewoners geven tekst en uitleg. Hier alvast een voorsmaakje van wat u te horen zult krijgen.

Twee bemerkingen en een tip voor we eraan beginnen. Dit parcours wordt alvast geen toeristische trekpleister, want wat we te zien krijgen is hallucinant en gênant. Bovendien illustreert alleen al het fysieke ervaren van deze ene wandelweg hoe hopeloos asociaal het hele bouwproject ‘Kievitplein’ is. De tip: breng uw fotograaf of cameraploeg mee, want de lezer of kijker zal u niet op uw woord geloven.

Waar kunnen we beter beginnen dan vlak voor het klooster? Aan de overkant van de straat bevindt zich de langste blinde muur van Antwerpen-binnen-de-Singel. De logica van eigentijdse stedenbouw gebiedt dat zo’n wand wordt opengegooid. Plannen in die richting zijn er evenwel niet. Het grootste binnenstedelijke park van Antwerpen, de diergaarde, blijft zich ook na de grote werken op het Kievitplein afwenden van de woonwijken er omheen. Het gezicht is naar de binnenstad gewend, het achterwerk naar de omwonenden. Bewoners ervaren dit als een belediging: zij willen niet iedere keer een halve kilometer omwandelen naar de ingang van dat meest nabije park waarvan ze de dieren kunnen horen en ruiken.

Vlak naast het klooster ziet u een andere anonieme wand, nl. de zijgevel van het Copernicusgebouw, waar de Vlaamse administratie is gehuisvest. Er blijkt één opening: de inrit naar de parking, met als verwelkoming achter het zware hek een rij vuilniscontainers. De ramen van zijn hele gebouw zijn zwart getint en van gordijnen voorzien.

Aan het T-kruispunt gekomen zult u vaststellen dat het in aanbouw zijnde Alcatelcomplex tot tegen de straat gebouwd wordt. Van een voetpad die naam waardig is in de Copernicuslaan niet langer sprake. Wat rest is een smalle strook. Voetgangers zullen er tussen de auto’s moeten wandelen. Dit is stedenbouw anno 2005 in hartje Antwerpen, waar tot in de rechtbank om elke vierkante centimeter openbare ruimte gevochten wordt. Komt dat zien.

Automobilisten of fietsers die wat te enthousiast hun bocht nemen komende uit de Ploegstraat, riskeren tegen het Alcatelgebouw te botsen. Dat zal wel meevallen, zult u denken, want op een gelijkvloerse verdieping betekent dit dat je hooguit door een raam of een deur rijdt. Mis: om de continuïteit van de blinde gevelwanden te verzekeren, heeft men er … een blinde gevelwand voorzien. Momenteel worden snelbouwers gestapeld op een plek waar een beetje normale architect openheid voorziet richting een straat die de kortste verbinding vormt tussen het stadscentrum en een deel van Antwerpen waar een paar tienduizend mensen wonen. Van zo’n straat maakt een stad met ambitie een heuse Ramblas of flaneerboulevard.

Welkom op het Kievitplein dus, vanuit de oostelijke kant van Antwerpen. We stappen verder, langs de nog steeds even anonieme achtermuur van de Zoo, ter hoogte van de kleine annex tussen Vriesland (waar de pinguïns vertoeven) en het buffelgebouw. Daar was idealiter een tweede ingang gekomen ter ontsluiting van het Kievitplein. Die komt er niet, en wellicht komt die er nooit.

Aan de linkerkant van de straat komen de laad- en loskades voor Alcatel, of zoals het op de bouwplannen geformuleerd staat: de logistieke ruimte. Net als de dierentuin beschouwt Alcatel de Ploegstraat als een achterzijde. Zij die er willen/moeten wonen en wandelen worden hier volstrekt over het hoofd gezien. Misschien is het daarom dat de overheid oogluikend toelaat dat men hier over de rooilijn bouwt, want de bouwpolitie weigert vooralsnog de bouwovertreding ter plekke vast te stellen. Nu reeds kunt u merken dat de Ploegstraat er bijgevolg zo smal wordt (9 meter) dat de hoogbouw van de Zoo en die van Alcatel bijna tegen elkaar hangen.

Opdat het zicht uit de zoo niet geschonden zou worden, bestaat er sinds 1917 erfdienstbaarheid van bouwhoogte op het perceel waar nu het Alcatelcomplex verrijst. Volgens de toen opgestelde notariële akte mocht een nieuwbouw niet boven de kroonlijsthoogte van het reptielengebouw uitkomen. Deze hoogte bedraagt 15 meter. Op 14 december 2004 (u leest het goed: tien maanden nadat de bouwvergunning is afgeleverd en enkele weken nadat buurtbewoners de projectontwikkelaar dagvaardden) werd deze historische erfdienstbaarheid geschrapt. In de plaats kwam een nieuwe overeenkomst die toelaat dat men … 30 meter hoogt bouwt.

Toen buurtbewoners tijdens het jongste overleg met het stadsbestuur, Alcatel, de projectontwikkelaar en de Vlaamse bouwmeester vroegen of de eerder voorgestelde denkpiste van een wandelterras met zoo-inkijk voor de Antwerpenaar nog bestudeerd kon worden, kwam het antwoord dat dit onmogelijk was omdat men dan ‘de illusie van oneindigheid’ zou doorbreken. Stel je voor: mensen die de zoo inkijken verstoren de illusie dat de dierentuin groter is dan ze is – een mens is gemiddeld 1,70 meter hoog – maar een gebouw dat 15 meter boven de zoowand uitsteekt doet dit niet?

We stappen verder. Op het einde van de laad- en loskade willen we links af slaan, richting het plein, want daar was toch een doorgang voorzien in het masterplan. Blijkt dat de twee Alcatelgebouwen er aan elkaar vastgebouwd worden. Doorwaadbaarheid is hier een ijdele term. De hoofdingang van Alcatel komt aan de andere kant van het gebouw, in een atrium dat de vier gebouwen aan elkaar vasthaakt. Alleen wie een Alcatel-pasje heeft komt hier in. We kunnen niet naar links en niet naar rechts. Doorlopen is de enige optie.

Het daagt ons stilaan dat hier voor Antwerpen misschien toch een toeristische primeur weggelegd is. Hier moet niemand zijn, behalve de leverancier. Dit is wat ze in Amerika een ‘back alley’ noemen. Daarom dus noemde de Vlaamse bouwmeester de Ploegstraat een expeditieruimte of toevoersweg die je beter afsluit voor het publiek, want behalve de dienstingangen voor Alcatel, de dierentuin en het station is daar … geen enkele deur voorzien. Als de buurtbewoners vragen hoe een plek als deze veilig gehouden kan worden luidt steevast het antwoord: met veel verlichting en met camera’s.

Nu snappen we het. Men wil gewoon niet dat iemand nog in de Ploegstraat – of beter: de Ploegsteeg – komt. Op het einde van de straat is geen ingang voorzien naar de perrons. Wie van daaruit in het station wil geraken, moet honderd meter naar links, naar de Lange Kievitstraat wandelen om dan dezelfde honderd meter terug te wandelen in het station. De kortste weg tussen twee plaatsen die aan elkaar grenzen blijkt hier … tweehonderd meter. Een eeuw lang kon heel Borgerhout via de Ploegstraat naar het Centraal Station. Zij die de trein wilden nemen of de kortste weg naar het stadscentrum zochten, konden hier onder de spoorbundel door. De buurtbewoners worden jarenlang in de waan gehouden dat het dichtmaken van de doorgang tijdelijk is en dat de opening terugkomt. Dat de doorgang op het eind van de Ploegstraat voorgoed verdwijnt, is op geen enkel moment met de omwonenden gecommuniceerd.

Voor de zwakke weggebruiker wordt de Ploegstraat functieloos en zelfs gevaarlijk. Je blijft er beter weg. Wie zich wel uitleven kan in deze Antwerpse dode hoek? De wildplasser, de sluikstorter, de vandaal, de kleine crimineel, de druggebruiker, de tippelaarster en anderen in de business van activiteiten die het daglicht niet mogen zien.

Tot deze verbijsterende vaststelling kwamen op 2 maart ll. eindelijk ook de burgemeester en de schepen van ruimtelijke ordening. Enkele dagen daarvoor hadden ook de projectontwikkelaar en Alcatel al aan de bewoners erkend dat deze analyse de enige juiste is. De Ploegstraat van de toekomst wordt het hart van een door de overheid georganiseerde achterbuurt.

We wandelen verder. U ziet, de andere wandelpassages in het project ‘Kievitplein’ dragen eenzelfde stempel.

1. De doorgang parallel aan de Ploegstraat (tussen de vier Alcatelgebouwen) wordt afgesloten met een atrium. Om doodlopende-steegactiviteiten te vermijden komen er hekken tussen de gebouwen.

2. De centrale wandelas op het Kievitplein vertrekt nergens (stationswand) en eindigt nergens (gevel Copernicusgebouw). Aan één zijde komt opnieuw een lange blinde wand, slechts onderbroken door de hoofdingang van Alcatel. Aan de andere zijde komen enkele niet-levensvatbare commerciële panden en een pleintje (een ‘square’, zegt de promotaal) waar geen zonnestraal ooit zal schijnen. Tussen deze gebouwen zullen bij rukwind luchtstromen ontstaan die in de architectuur ‘het canyoneffect’ worden genoemd.

3. In de as ernaast is een atrium voorzien tussen het hotel en het business centre. Weliswaar te allen tijde publiek toegankelijk, maar het oogt als een ingang van een gebouw, dus wie nieuw is in de buurt zal zich er niet wagen. Gaat u bij uw wandeling door Chicago een gebied binnen dat privé-domein lijkt? Virtueel afgesloten, heet dat.

4. Blijft over: de Lange Kievitstraat. Om de enig aangewezen route van de oorspronkelijk vijf voorziene wandelassen te vinden moeten duizenden Antwerpenaren voortaan de hele Kievitpleinblok om.

Na deze wandeling trekt u wellicht dezelfde hoofdconclusie als de partijen van het overleg op woensdag 2 maart: het openbaar domein wordt aan de Antwerpenaar ontnomen. Afsluitingen plaatsen tussen Alcatel, de zoo en het station bleek nog het enige ‘constructieve’ voorstel, want dat is een merkbare verbetering in die zin dat je heel wat sociale conflicten vermijden zal.

Over deze belangrijke conclusie van woensdag lazen we niets in het officiële perscommuniqué dat na afloop door het stadsbestuur werd opgemaakt. De Kievitbewoners rest niets dan een oproep te doen aan kritische journalisten om daar alsnog over te rapporteren, met sprekende beelden die verduidelijken hoe doods het Kievitplein vanaf pakweg midden 2006 zal zijn.

We kunnen natuurlijk wachten tot het complex opgeleverd wordt om deze evidentie aan het licht te brengen. Wij reageren nu al. Niemand zal achteraf kunnen zeggen dat hij het niet geweten heeft.

Hoe kunnen we de Ploegstraat nog redden? Heeft het ministerie van Ruimtelijke Ordening, dat hiervoor het wettelijk fiat gaf, een oplossing? De opmaker van het ruimtelijk uitvoeringsplan (GRUP) misschien? Hoe denkt de bevoegde minister dit nog recht te trekken? Wat zijn de bevindingen van de NMBS? Ziet de zoo hier een positieve rol voor zichzelf? Waar is die creatieve overheid waar politici de voorbije jaren de mond van vol hadden? Wat zou Richard Florida hierover zeggen, hij die creatieve en open steden als de speerpunten voor de toekomst definieerde? Kan één politicus die bijna in katzwijm viel bij het horen van zijn analyse een praktische oplossing bedenken voor het geestdodende en gesloten Kievitpleinproject?

De buurtbewoners kunnen signaleren, maar zonder politieke en financiële wil om werkelijk tot oplossingen te komen zitten ze aan de onderhandelingstafel hun tijd te verliezen. Daarom beslisten ze om – zoals eerder gemeld – niet langer deel te nemen aan het overleg met de overheid.

Deelnemen aan een futloos overleg doen we niet langer. Maar inbinden is niet onze stijl. Van mensen die het kunnen weten vernemen we dat op het stadhuis wordt gezegd: het is een kwestie van geduld, ooit zullen die buurtbewoners vermoeid of uitgeput raken en slaat de ontmoediging toe. Het feit dat de buurtbewoners niet langer bij het uitzichtloze overleg betrokken wensen te blijven betekent niet dat hun strijd hier stopt. De Ploeg en StRaten-Generaal gaan door tot er een volwaardige oplossing uit de bus komt. Anderen moeten hun verantwoordelijkheid nemen. Vandaar de eis van De Ploeg en StRaten-Generaal om minister Van Mechelen mee aan tafel te vragen.

Over verdere juridische acties berichten we u vlak voor de paasvakantie.

De Ploeg en StRaten-Generaal