Naar de beknopte versie van dit persbericht

n.a.v. het bekendmaken vandaag door de stad van de nieuwe plannen voor de Kievitwijk

De Ploeg kritisch positief over het nieuwe ontwerp voor fase 2 van de ontwikkelingen in de Kievitwijk
Of waarom tijdig overleg met bewonersgroepen cruciaal is voor een goede stadsontwikkeling

I.
Met dit nieuwe ontwerp bevestigt de stad dat het bestaande gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan (GRUP) zoals goedgekeurd in het najaar van 2003 niet langer beantwoordt aan de stedenbouwkundige ambitie die zowel bij stad (intentie) als bij bewoners (wens) hoger ligt in vergelijking met fase 1 (= Kievitplein zelf).
Na een jarenlange strijd krijgen de bewonersgroepen verenigd in de Ploeg alvast op dit punt gelijk: in hun proces tegen het bouwproject op het Kievitplein was dit een van de aanklachten: het ruimtelijk uitvoeringsplan was niet alleen aantoonbaar onwettelijk tot stand gekomen, het had ook de principes van het masterplan opgemaakt door het Rotterdamse architectenbureau MVRDV (waarvoor in 2000 een breed maatschappelijk draagvlak bestond) uitgehold. Het nieuwe ontwerp moet dit rechtzetten.

Dat continu overleg met bewonersgroepen essentieel is bij dit rechtzetten, bleek nogmaals vorige zomer. Toen lag een nieuw stadsontwerp voor dat negatief geëvalueerd werd door de Ploeg (vergadering 23 augustus 2006). Omdat de Ploeg geen deel uitmaakt van de plangroep die ontwikkelingsscenario’s opmaakt (ondanks expliciete vraag om daar wel in opgenomen te worden), bezorgden we die dag ook een kopie van ons verslag aan het stadsbestuur. Gelukkig werd het voorliggende stadsontwerp vervolgens niet goedgekeurd op het college van 8 september 2006. We hadden toen vier grote punten van kritiek:

1. het Moretuspark verdwijnt achter de nieuwbouw en wordt afgesloten voor het publiek – d.w.z. wordt ontoegankelijk zichtgroen.
   --> wij bepleitten daarentegen het behoud van het park en zelfs uitbreiding ervan, langs de Van Immerseelstraat.

2. er is een conflict tussen de wensen van de joodse ‘Belzer’-gemeenschap en de ambitie van overheidswege (Vlaanderen en stad) om een grootschalig centrumproject te ontwikkelen, zeg maar: een tweede voorkant van het stationscomplex. De joodse gemeenschap legt de nadruk op veiligheid. Begrijpelijk. Deze nadruk leidt echter tot het streven naar fysieke afsluiting van de omgeving. De rest van het project streeft het tegendeel na: levendige plinten, openheid, publieke doorsteken allerhande, etc. De twee ambities vallen moeilijk te verzoenen.
   --> wij suggereerden toen om de joodse synagoge en de jongensschool te herlocaliseren naar de overkant van de Van Immerseelstraat, op de terreinen waar nu de stedelijke administratie gehuisvest is. Want anders dreigt een permanent conflict tussen bv. de geplande jongerenfuifzaal onder de spoorweg en het vlak ernaast liggende joodse gebeds- en schoolcomplex. (Voor de meisjesschool bleek een dergelijke herlocalisering mogelijk, waarom niet voor synagoge en jongensschool?)

3. het Fonds voor Spoorweginfrastructuur mikte aanvankelijk op 75.000 m² nieuwbouw, later teruggeschroefd tot 55.000 m². Dit is een te groot volume om elegant in te planten op de beperkte oppervlakte (vgl. met het Alcatelcomplex op het Kievitplein: 40.000 m²), met behoud van open en groen karakter van de omgeving en met speciale aandacht voor de schaduwwerking. In het ontwikkelingsscenario ontnemen de gebouwen licht en ruimtegevoel aan zowel de Van Immerseelstraat als het voorziene plein ten noorden van het complex.
   --> wij vroegen dat deze nieuwbouw beperkt zou blijven in volume, dat ze dichter tegen de spoorweg zou worden gesitueerd, en dat de erachter geplande groenstrook naar de kant van de Van Immerseelstraat zou worden gehaald.

4. het potentieel van de autoluwe Van Immerseelstraat als lange, brede wandelboulevard wordt onvoldoende benut of uitgespeeld, omdat de nieuwbouw te dicht tegen de bestaande rooilijn gepland wordt. Daardoor wordt het mogelijke open gevoel op de boulevard ingekneld tussen twee wanden.
   --> wij merkten op dat je de groene strook in de Van Immerseelstraat merkelijk breder kan maken door de nieuwbouw achteruit te schuiven, richting spoorwegbundels. Op die manier trek je toch licht en openheid in het hele project én in de wijk.

O.a. op basis van de berichtgeving in de pers hierover werd tijdens het meerderheidsoverleg van 8 september 2006 – gelukkig – beslist om het ontwikkelingsscenario voorlopig niet goed te keuren. De plangroep kreeg de opdracht om de ruimtelijke vertaling van het afgevoerde scenario 5 ‘grondig te wijzigen’.
Op 26 februari 2007 lichtte schepen Ludo van Campenhout in een kranteninterview een nieuw ontwikkelingsscenario toe (goedgekeurd op het college van 9 februari) aan de hand van een erbij afgedrukte visuele weergave – het scenario dat vandaag officieel wordt voorgesteld aan pers en bewoners.

Diezelfde dag vergaderden de bewonersgroepen verenigd in de Ploeg over de plannen die ze via de pers te zien kregen. Twee dagen later meldden we in een persbericht: ‘De koerswijziging werd positief geapprecieerd op de Ploegvergadering. De grondig hertekende plannen voor Kievitplein fase 2 hebben de potentie om een echt stedelijk weefsel te creëren, mét groene parkruimte, veel publieke functies, levendige plinten, openheid en doorwaadbaarheid. Eindelijk zijn we beland waar we moeten zijn.’
Tegelijk uitten we onze verrassing over het buiten beeld houden van onze rol bij het tot stand komen van de aangepaste plannen. We schreven: ‘Het is jammer dat het stadsbestuur de in de wijk verzamelde know how niet wil honoreren door die open en bloot in de werking van de plangroep te betrekken. Het is dubbel jammer – en zelfs wat beledigend voor bewoners die zich al jarenlang inzetten voor een bewonersvriendelijke stadsontwikkeling – wanneer de actieve inbreng van de bewonersgroepen ook nog eens verzwegen wordt.’

II.
In dit nieuwe ontwerp dat vandaag wordt bekendgemaakt zijn drie van onze opmerkingen verwerkt, wat ons verheugt:

1. In de nieuwe plannen blijft een toegankelijk Moretuspark toch behouden en wordt de groenzone uitgebreid richting de Van Immerseelstraat, waar ruimte gecreëerd wordt voor echte functies (basketbalveld, groene zitruimte, speelplein, etc.). De parkstructuur bovenop de Plantin en Moretuslei wordt dus niet slechts een zichtpark, maar wel een ‘belevingspark’.

2. Het Fonds voor Spoorweginfrastructuur zag de eigen volume-ambities op bouwzone D (75.000 m²) teruggeschroefd tot zo’n 35.000 m². Voor bouwzone B (= ‘scouts’) gaat het nog om een 15.000/16.500 m². Voor bouwzone C gaat het wellicht om een 10.000 m² - wat het totaal op een 60.000 m² brengt. Een haalbare kaart om dit elegant in te plannen binnen de bestaande context.
   In fase 2 blijft het gaan om hoge densiteit (grootstadsontwikkeling): vier grote bouwblokken van een zevental bouwlagen, met binnen die bouwblokken op vier plaatsen uitzonderingen tot maximaal 13/14 bouwlagen (bv. bouwzone B). Maar de bedoeling is toch om een opener gevoel te creëren langs de Van Immerseelstraat dan op het reeds ontwikkelde Kievitplein.
   De nieuwe gebouwen op de gronden van het Fonds liggen immers niet langer vlak naast de Van Immerseelstraat, maar dichter tegen de spoorweg. Op die manier ontstaat een grotere afstand met de bestaande bebouwing in de Van Immerseelstraat, en is er dus de mogelijkheid om minder schaduwwerking te hebben op plein en huisgevels.

3. De nieuwbouw wordt in alle zones tegen de spoorwegbundel gesitueerd (met de hogere gedeeltes grotendeels weg van de straat). De huidige rooilijnen aan de Van Immerseelstraat schuiven mee op richting spoorweg.
   Op en langs de daardoor bredere open zone aan de Van Immerseelstraat komt een relatief breed ‘groen tapijt’ – met pleinvorming (verhard, wellicht) ter hoogte van de Somersstraat/Jacob Jacobsstraat (tussen Van Immerseelstraat en spoorweg) en de Lange Kievitstraat (tussen scouts en spoorweg).
   Het is uitdrukkelijk de ambitie van de planningscel (het stadsbestuur) om van dit groen tapijt geen groene restruimte te maken, wel een volwaardige parksite met een negental ‘kamers’ waarin telkens anderssoortige activiteiten centraal staan, bv. basketveld, speelpleintje, perkje met zitbanken, etc.

De door ons gesuggereerde herlocalisatie van de joodse synagoge en de jongensschool werd niet verwerkt in de nieuwe plannen. Wel wordt blijvend gestreefd naar de ontwikkeling van een levendige buurt (menging functies, plaats voor open ruimte, kwaliteitsvol openbaar domein, doorwaadbaarheid, oplading stedelijke plint, etc.) zoals MVRDV dat voor ogen had. Dit om de planologische fouten van fase 2 niet te herhalen.

III.
We zien nu vier grote aandachtspunten bij de verdere uitwerking van dit ontwerp:

• verzoening hang naar een zekere fysieke beslotenheid bij de joodse gemeenschap (o.a. om redenen van veiligheid) met de intentie om een levendig en open nieuw stadsdeel te bouwen (bv. inplanting fuifzaal, maar ook oplading van stedelijke plinten (= gelijkvloers) met winkels, horeca, publieke diensten, etc.)
  --> De Ploeg beklemtoont dat de geest van de nieuwe intentie (‘levendige buurt’) niet verloren mag gaan in de concrete uitwerking van de ontwerpen van de gebouwen en het openbaar domein. Het is essentieel dat voor de stedelijke plinten in alle bouwblokken gestreefd wordt naar een verstandige invulling, in functie van die levendigheid (en sociale controle).

• schaduwwerking en lichtafname door nieuwbouw: vermijden dat pleinen en groen alsnog een groot deel van de dag in de schaduw liggen
  --> De studies over de schaduwwerking leren dat bv. het plein tussen de bouwzones C (= joodse gemeenschap) en D (= site Fonds voor Spoorweginfrastructuur) bijna permanent in de schaduw ligt. Dit moet nader bekeken worden.
  --> Onderzocht kan worden of de bouwblok op zone C niet kleiner kan, d.w.z. of naar een soort afronding of insprong gezocht kan worden aan de zuidoostelijke hoek om het contact tussen het plein (schaduw) en de Van Immerseelstraat opener te maken. Gevreesd wordt anders voor een canyoneffect zoals op het Kievitplein, met permanente kilte en tocht.

• concrete invulling van pleinen en parkgedeeltes
  --> De idee van verschillende functionele kamers in het ‘groen tapijt’ kan leiden tot compartimentering die de openheid en het ruimtegevoel tenietdoet. Het mogen geen ‘kottekes’ worden, wat het gevaar is bij het aanleggen van hoge of lage omheiningen rond deze kamers.
  --> De groene zone aan de Van Immerseelstraat moet een kwaliteitsvol verblijfskarakter hebben, voorbij het typische stationspleingevoel; het is de enige open zone tussen het plein aan de Kerkstraat en de Dageraadplaats, met grote potentie voor lokaal gebruik door de vele omwonenden.
  --> Tegelijk zal het als een soort lokale Ramblas gebruikt worden (= meer nog dan de klassieke pleinen zoals aan de Kerkstraat of in Zurenborg): aangename wandel- en fietspassage tussen Zurenborg/Belgiëlei en Kievitwijk/station, maar ook tussen Kievitwijk en Diamantwijk/stadspark (dankzij de doorsteken onder de spoorwegbundels). Het uiteindelijke ontwerp moet beide functies (verblijf en passage) zo goed mogelijk verenigen.
  --> Bepleit wordt om eenzelfde kwaliteitsvol openbaar domein te voorzien in de Diamantwijk, als veilige en mooie doorsteek tussen het stadspark en de Kievitwijk.

• opmaak deftig wijkcirculatieplan
  --> Er is immers de kwestie van het toekomstige gebruik van de Van Immerseelstraat als oneigenlijke toevoersas richting station en Kievitplein, en als mogelijke sluipweg door de Kievitwijk.
  --> Is wel een voldoende scherpe keuze gemaakt bij het toch voorzien van een bovengrondse rijstrook in de Van Immerseelstraat?
  --> Op de Ploegvergadering bleek dat vragen hierover deel uitmaken van een algeheel gevoel i.v.m. de wijkcirculatie in Kievitwijk: is daar voldoende over doorgedacht binnen de planningscel bij het uittekenen van de verkeersstromen? Grotere vraag hier: hoe sluipverkeer doorheen de Kievitwijk ontmoedigen? Zal de Van Immerseelstraat zoals nu geconcipieerd niet hét alternatief voor de Provinciestraat worden voor wie met de auto van zuid naar noord op weg is? De route daartoe lijkt al uitgetekend via Van Immerseelstraat, Lange Kievitstraat, Copernicuslaan en Ploegstraat.
  --> Is onderzocht of het bovengrondse verkeer niet helemaal weggehaald kan worden van het stuk Van Immerseelstraat tussen Somersstraat en Lange Kievitstraat? Zo kan een volwaardig pleingevoel ontstaan van gevel tot gevel (zoals op het Astridplein, de Groenplaats, de Dageraadplaats, …), met mogelijkheid voor terrassen aan de zonnige kant (middag en avond) en zelfs in het midden van de straat + minder noodzaak om de functies in de ‘kamers’ (bv. basket) met hoge rasters af te schermen van de vlak ernaast liggende rijstrook (die zou vervallen). Misschien kan gewerkt worden met gebruiksvensters voor laden en lossen op deze verkeersvrije as voor de leveranciers van de gebouwen op het Kievitplein.
  De Van Immerseelstraat kan op die manier een zone worden waar je de kinderen onbezorgd kan laten spelen; het is ook veiliger voor de joodse scholen in de omgeving (de kinderen komen grotendeels te voet); en het geplande ‘groene tapijt’ kan nog verbreed worden.

We staan klaar om over dit alles ten volle mee na te denken bij de concrete uitwerking van de plannen.

De Ploeg, i.e. acht buurtcomités in en rond de Antwerpse Kievitwijk