Standpunt De Ploeg en StRaten-Generaal

6 februari 2005

In De Standaard, Het Nieuwsblad en Het Volk van zaterdag 5 februari 2005 lezen we: ‘Alcatel dreigt met vertrek uit Antwerpen’ wanneer ‘de spanningen en procedures de planning in het gedrang brengen’ (uit een brief van Alcatel aan Robelco, 21 januari 2005).

De Ploeg (= 7 buurtcomités in en rond de Antwerpse Kievitwijk) en StRaten-Generaal vinden dit een onbegrijpelijke, onverantwoorde en onverstandige houding van Alcatel.

Onbegrijpelijk

Al jaren verduidelijken bewoners dat ze niet tegen kantoorontwikkeling protesteren, wel tegen de manier waarop. Het gaat dus om toekomstgerichte stadsontwikkeling, niet om kantoren al dan niet. De media hebben daar tot dusver gelukkig correct over berichtgegeven – de bewoners hebben het gevoel dat deze boodschap stilaan doordringt bij de Antwerpenaar.

Precies omdat de bewoners een positieve inplanting van het telecombedrijf nastreven, hebben ze altijd gecommuniceerd aan de hand van realistische alternatieven, waarin Alcatel bv. de gevraagde 35.000 m² behoudt.

Over een eerste tegenvoorstel, toen er nog niet bovengronds gebouwd werd, bezorgden De Ploeg en StRaten-Generaal halfweg oktober 2004 een omstandige nota aan Alcatel, Robelco, de burgemeester en de schepen van ruimtelijke ordening, met de vraag om een gesprek. Enkele dagen later hebben ze de nota en het alternatief met visueel materiaal toegelicht op een persconferentie (8 november 2004).

Vanuit eenzelfde bezorgdheid lanceerden ze vorige week donderdag (3 februari 2005) opnieuw een stedenbouwkundig tegenvoorstel opgemaakt door B-architecten. In dat voorstel wordt verregaand rekening gehouden met de huidige staat van de bouwwerf. Eerst werd dit materiaal aan Alcatel, Robelco en het stadsbestuur bezorgd met andermaal de vraag om overleg, vervolgens belandde het persbericht + visueel materiaal op alle Vlaamse redacties. De Morgen berichtte er op vrijdag 4 februari al over; de rest volgt hopelijk in de loop van volgende week. In dit bericht stond behalve een toelichting van het nieuwe alternatief ook de vraag waarom de overheid, Alcatel en Robelco niet pro-actief handelen in plaats van een rechterlijke uitspraak af te wachten.

Gezien de constructieve houding van de bewoners, hun initiatieven sinds 2002 en de herhaalde vragen om overleg heerst dan ook onbegrip bij vele bewoners over dit nu op de spits drijven. Het dreigen met een doemscenario (verhuis) als ultiem argument vinden ze onproductief. Beter ware het om ten gronde te kijken naar wat het protest inhoudt. Ook dat is deel van de ‘corporate responsibility’.

Onverantwoord

Het debat voeren op basis van de valse tegenstelling werk tegenover leefmilieu en behoorlijke stedenbouw is een bedrijf als Alcatel onwaardig. Of/of en geen middenweg. In dat laatste is men blijkbaar zelfs niet geïnteresseerd, terwijl uitgerekend een technologisch vooraanstaand bedrijf toch bekwaam moet worden geacht om in deze creatieve oplossingen te bedenken.

Al vlug valt dan de vergelijking met DHL of het Deurganckdok. Deze vergelijking gaat niet op en is onrechtvaardig. Waar het toen ging om uitbreiding nachtvluchten of niet, om dok of geen dok, waren en zijn er in het Kievitdossier veel kansen om elkaar te vinden. Die kansen werden op geen enkel moment gezocht laat staan benut door de projectontwikkelaar, Alcatel of het stadsbestuur.

Het gaat hier niet om malcontente bewoners die een project liever kwijt dan rijk zijn. Dit is nadrukkelijk géén NIMBY-protest (zoals hoofdredacteur Mathias Danneels gratuit en ongeïnformeerd in zijn editoriaal van Het Nieuwsblad dd. 5 februari wil doen geloven) en nog minder een ‘kwestie van architecturale smaak’. Dat zijn dooddoeners die het werkelijke debat verdringen. Het zijn manieren om te vermijden dat men ten gronde moet ingaan op de kritiek. Zij die iedere keer opnieuw met deze analyses afkomen helpen het zo noodzakelijke debat geen meter vooruit. Eerder zorgen zij voor polarisatie.

Van een ander intellectueel kaliber is wat Christian Leysen op diezelfde 5 februari in De Morgen liet optekenen: ‘Sinds Alcatel er kwam, is het stadsbestuur blind geweest voor een ideale functievermenging. Wij hopen enkel dat het project nog kan worden bijgestuurd, want het openbaar domein dat nu overblijft, is te beperkt.’ Dit is een moedige uitspraak, want Christian Leysen is industrieel, liberaal en dus zeker geen NIMBY-activist tegen kantoorontwikkeling.

Het protest dat vanzelfsprekend erg aanwezig is binnen de onmiddellijke buurt wordt ook elders breed gedragen. Meer zelfs: in het voorbije jaar heeft niemand in Vlaanderen zich positief geuit over het stedenbouwkundige concept op het Kievitplein, en ook in de toekomst zal niemand dat doen. Daarvoor is het concept simpelweg te onverdedigbaar. Dat beseften ook alle Antwerpse adviesraden die in de loop van 2003 collectief negatief adviseerden.

De huidige én vroegere Antwerpse college- en gemeenteraadsleden weten overigens niet waar zich te verstoppen wanneer hen gevraagd wordt wat ze nu eigenlijk van dit soort stedenbouwkunde vinden.

Om een en ander in dit verband te verduidelijken organiseert StRaten-Generaal i.s.m. architectenbureau MVRDV – makers van het originale masterplan ‘Kievitplein’, zoals in mei 2000 goedgekeurd door het college – en het Vlaams Architecten Instituut op maandag 14 februari a.s. een colloquium in de Singel (10.30 tot 13 uur). Prominente architecten, academici en bedrijfsleiders komen er zich in een panelgesprek uiten over het Kievitproject - o.a. Winy Maas (MVRDV), Jo Crepain, Evert Lagrou en Christian Leysen, met Koen van Synghel als moderator. Men zal het er hebben over de stedenbouwkundige ambities van Antwerpen, het foute vergunningsbeleid, de noodzaak aan wedstrijden voor grote projecten, de manier waarop men omgaat met adviesorganen en inwoners, de examples of good practice in Nederland, etc.

B-architecten licht daar ook het nieuwe alternatieve voorstel voor de ontwikkeling van het voormalige Kievitplein toe.

Onverstandig

Wel integendeel: net een verhuis zou vertraging opleveren:

a. naar Parijs uitwijken? Daar eenzelfde team van hooggeschoolde werknemers samenstellen doe je niet op enkele maanden tijd. Het gaat om hoog gekwalificeerd personeel, niet om een paar duizend poetsvrouwen. Wie nog maar suggereert dat het bedrijf zo overgeplant kan worden naar het buitenland, uit zich veelzeggend over de manier waarop met werknemers wordt omgegaan. Zijn die zo makkelijk vervangbaar? Zal men aan allen vragen om de HST naar Parijs te nemen?

b. naar elders in België of Antwerpen? Ook dit betekent maanden en wellicht zelfs jaren uitstel, want het technische lastenboek (elektronica, interne circulatie, behoefte aan congres- en vergaderruimte, …) van de nieuwe Belgische hoofdzetel is zeer veeleisend. Precies daarom opteert Alcatel voor nieuwbouw i.p.v. renovatie van de oude hoofdzetel.

Zelfs wanneer enkele maanden vertraging dreigen, blijft het Kievitplein voor Alcatel dus de beste optie. Een scenario van slechts enkele maanden vertraging is perfect mogelijk. Tussen het indienen van de vorige bouwaanvraag en het verlenen ervan lag drie maanden. Wanneer de neuzen in dezelfde richting staan, kan dit nu sneller (het enige wat niet indrukbaar is, is de periode van 30 dagen openbaar onderzoek). Alleen weigeren Alcatel, Robelco en het stadsbestuur zelfs maar om dit in overweging te nemen.

Vandaar dat de bewoners eind november dagvaardden, ten einde raad, na jarenlang te hebben geprotesteerd.

Oneerlijk

Vele bewoners hadden het dreigementscenario al lang verwacht. Het is een al te herkenbare strategie gehanteerd door multinationals: we krijgen wat we willen of we zijn weg. Bij dit alles-of-nietsdiscours worden vreemd genoeg protesterende bewoners of anderen gemakshalve met de vinger gewezen. Ook door hun bestuurders die rekening zouden moeten houden met de verlangens van beide groepen.

In het najaar van 2003 werd viermaal officieel om een gesprek gevraagd met de burgemeester. De bewoners werden afgescheept. Op 28 april 2004 werden ze eindelijk ontvangen door… een kabinetsmedewerker die hen officieus gelijk gaf. Maar jammer: de bouwvergunningen waren enkele weken daarvoor net verleend.

Ondanks deze vernedering hebben de bewoners in juli 2004 opnieuw de hand gereikt middels een open brief (waarin nogmaals aangestuurd werd op verbeteringen van het project. Andermaal bleef men Oost-Indisch doof. Na de zomer was de maat vol. Luider dan ooit begon men in de wijken te protesteren. Al maanden smeekten alle buurtcomités om remediërende initiatieven van overheidswege. Midden oktober 2004 (er werd toen nog steeds niet bovengronds gebouwd) telefoneerde De Ploeg naar het kabinet van de burgemeester met 1 vraag: handel voor het te laat is! Op 19 en 20 oktober 2004 argumenteerden ze uitvoerig hun bekommernis in een nota die ze aan stadsbestuur, Alcatel en Robelco bezorgden. Sindsdien lanceerden De Ploeg en StRaten-Generaal onafgebroken oproepen: help een uitweg te zoeken, zorg dat het conflict zich niet polariseert. Er kwam geen reactie. De kritiek op het project werd nooit ernstig genomen, noch door het stadsbestuur noch door de Vlaamse overheid.

De Ploeg en StRaten-Generaal betreuren het te moeten vaststellen dat zwak bestuur steeds weer resulteert in dit soort maatschappelijke conflicten. Ofwel is het een manifest verkeerde inschatting van het belang van de discussie of van het draagvlak onder de bevolking hiervoor, ofwel is het onkunde of desinteresse. Maar de bestuurlijke houding is telkenmale dezelfde: men streeft geen of te weinig verzoening van verwachtingen na, schaart zich ten volle achter de bedrijfswereld, drijft bewoners tot wanhoop (en juridische actie), schuift vervolgens de schuld af op 1 van de partijen en wast de handen in onschuld. Dan krijg je reacties zoals die van minister Van Mechelen: ‘ik ben verbaasd’.

Het jammerlijke aan de hele zaak is dat de overheid wel over degelijke organen en instrumenten beschikt om dit soort dossiers krachtdadig te begeleiden. In Antwerpen is dit aanvankelijk ook gebeurd. De welstandscommissie, de districtsraad, de gemeentelijke commissie voor ruimtelijke ordening, de stadsbouwmeester: allemaal, zonder uitzondering, hebben ze negatief geadviseerd. Tot grote frustratie van een deskundige administratie (en uiteraard van de bewoners) werd hun oordeel evenwel opzij geschoven.

Het is zoals inmiddels verschillende journalisten en architecten schreven: de Vlaamse regering heeft dit Kievitproject door de Antwerpse strot geduwd. Slechts 1 persoon adviseerde positief: de gemachtigde ambtenaar van het Vlaamse Gewest. Toevallig is zijn advies als enige bindend. Daartegenover stonden honderden Antwerpenaren die via adviesraden of d.m.v. bezwaarschriften fundamentele kritische vraagtekens plaatsten bij de grote lijnen van het project.
‘Verbaasde’ politici moeten bijgevolg niet verwonderd opkijken dat burgers zich niet neerleggen bij deze gang van zaken.

Burgemeester Janssens kan deze massale en onleefbare blokkendoos toch niet op zijn palmares willen? Straks blijkt de prachtige renovatie van het Centraal Station een maat voor niets te zijn. Niet toevallig is ook de NMBS uitermate ongelukkig met de manier waarop het Kievitplein ontwikkeld wordt. Het was de NMBS die in 1998 met veel visie een stedenbouwkundige wedstrijd uitschreef die leidde tot het kwaliteitsvolle masterplan van MVRDV. Van dit plan blijft nauwelijks nog wat over in het huidige project.

Ook de Zoo vindt het project een mislukking, in die mate zelfs dat men de plannen voor een tweede ingang schrapte, want wie wil nu door een kantoorwijk die ingang zoeken?

Het enige wat De Ploeg en StRaten-Generaal vragen is dat er ook nu nog wezenlijke aanpassingen gebeuren opdat we ons later niet moeten schamen voor dit stukje Antwerpen.

De Ploeg en StRaten-Generaal