Advies Vlaamse bouwmeester bOb van Reeth, 5 april 2004

Geachte heer Manu Claeys,

De Vlaamse Bouwmeester heeft de discussienota ‘Herwonnen stad’ over het project ‘Ringpark De Knoop goed ontvangen. Het is een waardevol document, zowel voor de verrijking van de discussie rond de herstructurering van de ring en de Singel als infrastructuurproject van Vlaams belang als voor de verdieping van het Structuurplan Antwerpen.

Een dergelijke gefundeerde discussienota die werd opgemaakt door lokale bewoners is een essentieel onderdeel van het overlegproces dat hoort bij een kwalitatieve aanpak.

We zullen dan ook dergelijke verdiepingen van de definitie van de ringstructuur in de gehele agglomeratie meenemen bij volgende overlegprocessen waarbij we betrokken worden, zoals bij het opstellen van een visie door de Stad Antwerpen betreffende het Masterplan Antwerpen Mobiel en het in opmaak zijnde nieuwe Structuurplan. Wat betreft het Masterplan Antwerpen Mobiel is het daarbij noodzakelijk dat in overleg met het Vlaams Gewest (nv Bam en tv Sam) de kostbare visie over Borgerhout wordt bestudeerd.

Het is belangrijk dat discussies, concepten, ideeën worden ontwikkeld over de lokale implicatie van een ingreep die op het bovenlokale niveau wordt geïnitieerd. Meer nog, een bovenlokale ingreep kan pas een volwaardige ruimtelijke en sociale betekenis hebben als ze ter plaatse landt en een meerwaarde voor de lokale plek creëert.

Historische gelaagdheid, culturele verwevenheid en meervoudige ruimtelijke betekenissen moeten behouden en versterkt worden.

In het geval van de ringweg ter hoogte van Borgerhout roept dit de volgende bedenkingen op:

1. Integrale ontwerpopgave van infrastructuren
De herstructurering van ring is van regionaal belang om een betere continuïteit van de passant, het autosnelwegtransport te garanderen. Die continuïteit is cruciaal binnen een gebied dat zich als logistiek kruispunt binnen Europa, tussen twee grote wereldhavens, in de Vlaamse ruit positioneert. Continuïteit van mobiliteit en veiligheid is een voorwaarde voor het realiseren van kwalitatieve infrastructuren.
Infrastructuurwerken moeten echter ook onderdeel zijn van stadsprojecten of gezien worden als belangrijke ruimtelijke dragers met verschillende betekenissen. Daarom is het essentieel dat bij de aanleg van infrastructuren de specificiteit, de waarde van de plek wordt erkend. Een bovenlokale ingreep heeft pas echt een meerwaarde als de ingreep een betekenis op lokaal niveau krijgt.
Meer nog, de bovenlokale ingreep moet een aanleiding zijn om ook lokale knelpunten op te lossen, om katalysator te zijn voor lokale ambities. In het geval van Borgerhout zijn luchtvervuiling en gebrek aan open ruimte van die aard dat een dergelijk grootschalig infrastructuurproject een ruimtelijk antwoord moet kunnen geven op deze knelpunten.

2. Infrastructuren als katalysator voor stadsvernieuwing
Als de bovenlokale ingreep ook op lokaal niveau een herstructurerend, oplossend instrument wil zijn, dan moet een relatie ten opzichte van de lokale gebruiker gedefinieerd worden. Terwijl de infrastructuur een triviale relatie heeft met de snelweggebruiker, moet de infrastructuur ook publieke ruimte zijn voor de bewoner, als groene berm, als verbinding tussen twee stadsdelen waardoor de infrastructuur zich snijdt. De infrastructuur moet dus meer zijn dan een bovenlokaal en dus lichaamsvreemd element. Integendeel, het moet juist een collector, verbinding zijn die zowel de mobiliteit als de leefomgeving optimaliseert.
Opdat het infrastructuurproject ook als een stadsproject fungeert, is het afstellen van de lineariteit ten opzichte van de dwarssnede nodig. Beide zijn belangrijk, beide moeten ontworpen worden, beide dragen bij tot een optimaal gebruik. Dit betekent ook dat het plan van de doorsnede – oversteek, kruising, verbinding – even belangrijk is dan het plan.

3. De plek ten opzichte van de grootstedelijke structuur van Antwerpen
Het is dankzij de lokale verdieping van de ontwerpopgave dat het ontwerpgebied meer is dan een dunne lijn maar juist een brede strook met gerelateerde ontwikkelingsgebieden, publieke ruimte en groen. Het meervoudig gebruik en de meervoudige betekenis onderbouwt de duurzaamheid van de hele transformatie. Het besef van de historische betekenis van deze plek als poort waar vroeger de stadswal zich bevond geeft aan hoe belangrijk de stedenbouwkundige footprint van de ingreep is.
De grote investering van de infrastructuur wordt zo gekoppeld aan de vernieuwing of dynamisering van de achtergestelde lokale plek. Meer nog, door lokale ontwikkelingsmogelijkheden binnen het grootstedelijke lokalisatiebeleid te definiëren kunnen investeringen en opbrengsten gevonden worden door het bouwen van een brugpoort van Borgerhout. Dergelijke ontwikkelingen kunnen gebeuren via een privaatpublieke samenwerking.
De dwarse verbinding van de Stenenbrug over de ringweg is een belangrijke ader van ringstad naar binnenstad. De brugpoort van Borgerhout zal dan ook een referentie zijn naar verschillende stadswijken. Het transformeren van een verzwakte stadsrand met een slecht woningbestand, weinig voorzieningen en imago naar een positieve ruimte benadrukt ook het belang van een vernieuwd denken rond de stedelijke structuur van Antwerpen. Terwijl de aandacht voor de centraliteit van de historische stad een evidentie is, wordt vaak de hedendaagse conditie van een grootstedelijk gebied met verschillende centraliteiten in een grote agglomeratie onderkent.

De Vlaams Bouwmeester wenst dat de discussienota als een waardevol document zal ontvangen worden bij de betrokken instanties van het Vlaams Gewest en de Stad Antwerpen. Wij zullen de discussienota over Ringpark De Knoop in Borgerhout indachtig blijven bij volgende overlegprocessen.

Hopende u van dienst te zijn met deze opmerkingen, groet ik u met achting,

Voor de Vlaamse Bouwmeester, i.o.,

Jens Aerts, stedenbouwkundige-architect

team Vlaamse Bouwmeester.

CC : aan Jan Verhaert, kabinetsadviseur kabinet burgemeester Stad Antwerpen